Làng Hoàng Cần huyện tôi có ông họ Nguyễn qua lại rất thân thiết với cha tôi, nhà giàu có. Hồi tôi mười lăm, mười sáu tuổi, ông đã bảy mươi rồi. Người ta kể ông hồi trung niên mắc một chứng bệnh, ban đầu đau bụng đi ngoài bất thường, để lâu thì không đau lại nữa. Song cứ ăn được nửa bữa thì trong bụng khó chịu, phải chạy vội ra nhà xí. Chữa trị gần một năm không khỏi, bèn đến gặp thầy Hải Thượng Lãn Ông xin chữa cho.

Thấy nhà thầy có treo tấm biển, nhắc người bệnh đến đây chớ nói bệnh trước, đợi thầy xem mạch đoán chứng, không sai thì mới chữa; nếu sai tức là kiến thức chưa đủ, xin tìm thầy giỏi khác. Ông cũng ra quán ngồi, tối đến nhà Hải Thượng Lãn Ông nghỉ lại.

Đêm canh tư, thầy ra khám rồi nói:

“Bệnh này không thấy chép trong sách y, cũng là một bệnh lạ vậy. Đây là do khúc dưới của ruột già bị hư, cho nên được nửa bữa thì buồn đi ngoài mà thôi”

Ông vừa kinh ngạc vừa mừng rỡ, vội vàng lạy tạ. Thầy nói:

“Bệnh này cũng không khó chữa lắm, chỉ cần uống hết tám mươi quan tiền thuốc là khỏi”

Ông vâng vâng dạ dạ. Thầy bảo cứ nghỉ đã, đến giờ Thìn, Tỵ tới lấy thuốc mà uống. Ông trở ra, mang đủ tiền cùng lợn, gạo nếp, y hẹn mà đến. Thầy đưa cho một bát to thuốc cao, nói rằng:

“Đây là Bát Vị Cao gia thêm vài vị, uống hết thì khỏi”

Ông mừng rỡ đem về. Một lần dùng hết nửa thang, thấy bụng hơi trướng lên, không muốn ăn uống, đến tối vẫn chưa tiêu. Thử ăn thì thấy hơi đau nhưng không buồn đi ngoài như trước. Còn nửa thang, uống trong ba ngày thì hết, bệnh cũng dứt.

Ông bèn mổ lợn thổi xôi, cầm một thỏi bạc đến tạ ơn. Thầy nói:

“Tiền thuốc hôm trước thật ra không đến nửa, song vì ông cũng có tiền, nên tôi lấy cả để giúp những người nghèo không trả được mà thôi”

Thầy khước từ không nhận bạc. Ông nhân đó hỏi còn phải điều trị gì nữa không. Thầy nói:

“Trong vòng ba năm không mắc bệnh nữa, nhưng nên tìm gan hổ sa ngư mà ăn thì không bao giờ tái phát. Đủ ba năm sẽ bị đau mắt, có thể uống Bát Vị Địa Hoàng, thêm hoa cúc, cẩu kỷ, chỉ cần một thang là khỏi”

Sau quả đúng như thầy nói.

(Trương Quốc Dụng (2020), Thoái Thực Ký Văn, tr. 249-250)