Gia cảnh chị em Thúy Kiều trong Truyện Kiều được Nguyễn Du dựng lên như một không gian đạo lý êm đềm, nơi cái đẹp của con người được nuôi dưỡng trong sự hài hòa giữa nề nếp gia phong và đời sống vật chất vừa phải. Đó không phải là một gia đình quyền quý để có thể chống chọi với bão tố, cũng không phải chốn bần hàn đến mức phải đánh đổi nhân phẩm vì miếng cơm manh áo, mà là một gia đình trung lưu lương thiện, đủ đầy và khuôn phép. Chính sự “vừa đủ” ấy lại trở thành tiền đề cho một bi kịch mang tầm phổ quát.
Trong mái ấm ấy, cha mẹ sống thuận hòa, con cái được giáo dục chu đáo, đặc biệt là hai chị em Thúy Kiều – Thúy Vân đều hội đủ dung nhan và tài hạnh. Gia cảnh êm ấm không chỉ là điểm tựa tinh thần mà còn là nguồn cội hình thành nhân cách Thúy Kiều: một con người giàu cảm xúc, sâu sắc, trọng nghĩa tình và đặc biệt đề cao chữ hiếu. Bởi vậy, khi tai họa bất ngờ ập xuống, hành động bán mình chuộc cha của Kiều không phải là sự bốc đồng cá nhân mà là kết quả tất yếu của một quá trình giáo dưỡng đạo đức trong gia đình truyền thống phương Đông.
Song chính từ một gia cảnh tưởng như bền vững ấy, Nguyễn Du lại phơi mở sự mong manh của thân phận con người trước cường quyền và đồng tiền. Một gia đình sống ngay thẳng, không tì vết vẫn có thể bị xô đẩy vào vòng oan khiên chỉ bởi những thế lực vô hình chi phối luật pháp và đạo lý. Qua đó, nhà thơ không chỉ bộc lộ niềm cảm thương sâu sắc đối với số phận con người mà còn kín đáo gửi gắm một tiếng nói phê phán xã hội phong kiến, nơi công lý bị bóp méo và những giá trị gia đình cao đẹp lại trở thành nạn nhân.
Có thể nói, gia cảnh chị em Thúy Kiều không đơn thuần là bối cảnh mở đầu câu chuyện mà là nền móng tư tưởng và thẩm mỹ cho toàn bộ bi kịch của tác phẩm. Từ một mái nhà yên ấm đến hành trình lưu lạc đoạn trường, Nguyễn Du đã dẫn dắt người đọc đi qua những biến thiên khắc nghiệt của đời người, để từ đó khẳng định giá trị bền lâu của tình thân, đồng thời cất lên tiếng nói nhân đạo sâu thẳm, âm vang mãi trong chiều sâu văn học dân tộc.
